Sunnhordland Folkemuseum og sogelag

Klostertunet på Halsnøy

Her ligg ruinane etter eit Augustinerkloster bygd kring 1300. Men det har vore klosterdrift på staden heilt sida 1100-talet. Klosteret er ope for besøk tysdag, onsdag og torsdag, året rundt, med utvida opningstider i sommarsesongen. Halsnøy  kloster er med i Riksantikvaren sitt Ruinprosjekt.

 

Mest sannsynleg vart det første klosteret bygd av Erling Skakke i 1164, for at erkebisp Øystein skulle krune den fem år gamle sonen hans, Magnus, til konge over Noreg. (”Udi samme kronelse lovede Erling Skakke, kongens fader, at bygge sin søn til bønerhold, Halsnø kloster, Sancto Augostino til lov og ære.”, Bg. Fundats.)

 

Truleg var det første klosteret bygd i tre, og brann ned etter omlag 100 år. Den nye klosterkyrkja vart konstruert i kleberstein i gotisk stil.

Halsnøy kloster er eit sentralt kulturminne i Hordaland fylke. Ikkje berre på grunn av klosterruinane, og herregardsdrift etter reformasjonen, men også på grunn av alle dei spor etter mennekeleg aktivitet frå eldre tider, som til dømes gravrøyser, langskipsnaust og ein interessant steinring som ligg spreidd i landskapet i kring. Såleis gjev Halsnøy kloster og området rundt ei spanande vandring i historia, frå Vikingtid til klostervesenet i Noreg, til reformasjonen og etableringa av danske lensherrar, og vidare inn i vår tid.

 
Halsnøy Kloster var eit av fem Augustinarklostre i  Noreg i mellomalderen.  Halsnøy Kloster fekk i løpet av mellomalderen store jordeigedomar og vart eit av dei rikaste klostrene i norsk mellomalder og ein økonomisk maktfaktor på vestlandet.
 
Ein kjenner til 2 klosteranlegg. Det fyrste vart bygt opp i siste halvdelen av 1100-talet, det andre i byrjinga av 1300-talet. Ein trur at ein storbrann kan ha vore årsak til nybygginga, samstundes veit vi at på denne tida var Halsnøy kloster i framgang. Slik bygningsrestane ligg i dag, speglar dei det utbygde klosteranlegget frå rundt år 1300.
 
I norsk samanheng er Halsnøy Kloster særeigent ved at det er det ytre anlegget som er ivareteke og ikkje den sentrale klosterfirkanten med kyrkja. Utanom Halsnøy Kloster finn vi berre 2 andre klosteranlegg i Noreg dette gjelder for; Selja i Nordfjord og Hovedøya i Oslo.
   Det siste kosteranlegget er bygt med ”gotiske” murar, kistemurar med steinar på høgkant og småstein imellom. Det heile er bunde saman med kalkmørtel, noko som er eit vilkår for å kunna byggja på denne måten. Utvinning av kalkstein og kalkbrenning er kjent i Sunnhordland frå mellomalderen og fyrste gong kalkbrenning er nemnt i skriftleg kjelde, er i samband med Halsnøy kloster. Vestfløyen i det noverande ruinanlegget vert karakterisert som ein av dei mest autentiske mellomaldermurar i landet.
 
Dei fyrste munkane på Halsnøy kom truleg frå Wellow klosteret utanfor Grimsby i nord-England. Munkanene var kannikar, det vil seia prestelærde. Deira ”hovudoppgåve ”var det andelege livet og menneska sitt forhold til Gud". Dei haldt tidebøner, gudstenester og sytte for kyrkjelyden si sjelesørgjing.
  Samstundes brakte dei med seg ny kunnskap om byggeskikk og kalkbrenning, noko som brakte inntekter til klosteret.  Kannikane ved Halsnøy Kloster må ha vore dyktige handelsfolk, noko ein kan slutta av veksten klosteret hadde med omsyn til å leggja under seg store jordeigedomar. Frå desse fekk klosteret inntekter i form av naturalia (t.d. skinn, korn, neter frukt, smør, fisk og never),  som vart omsett i Norge og utlandet. Halsnøy kloster hadde eigne handelsbuer og bygardar i Bergen, og eigne ”Handelsbussar”; båtar til frakt av varer. Mykje av inntektene har vore investert  i dei store bygningsanlegga.
    
Klosteret vart nedlagt i 1536/37 ved reformasjonen. Likeeins med mange andre klostereigedomar i Norge vart det annektert av kongsmakten og gjekk over til å vera krongods. Fra 1539-1654 vart Halsnøy Kloster organisert som eit len med eigen lensherre. Seinare gjkk det inn under Bergenhus og vart driven som fogderi saman med Hardanger og Voss. Her låg òg Sunnhordlands fyrste kretsfengsel, der mellom andre Gjest Baardsen hadde eit ”kortare” opphald., noko han sjølv har skrive om i boka si ”Mit Levnedsløb”
    Ein av futane, Kammerråd Andreas Juel, fekk i 1758 kjøpa futegården Kloster. Mestedelen av klostergodset vart solgt i siste halvdelen av 1700-tallet. Frå 1758 og fram til 1956 vart gården Kloster dreven som storgård av Juel- familien. Nils Juel (f. 1831) var ein føregangsmann når det gjaldt mål-saka og engasjerte seg sterkt i politikken. Dette førde til at han vart ein av våre fyrste stortingsmenn. Han var og engasjert i folkehøgskulerørsla og eit samarbeid mellom Nils Juel og den unge studenten Wollert Konow, er i dag Sunnhordland Folkehøgskule.
 
Klosteret blir i dag drive av Sunnhordland Museum som museum og kulturarena. Gjennom heile året fin du små og store tilskipingar som utstillingar, konsertar og festivalen ”Klosterdagane”.  
 
Museet har ein tilsett i 70 prosent stilling, Helen Petersen, som syter for å organisera dei ulike aktivitetane, mens musèet sin øvrige tilsette tek seg av den musèale delen.
 
 
Historia til klosteret er per i dag ikkje samla mellom to permar. Sunnhordland Museum arbeider i dag for å laga ei praktbok om Halsnøy kloster.  Museet arbeider og med å ei kulturløypa som tek besøkjande gjennom det rike kulturlandskapet kring klosteret. det er og eit ønskje om å etabler ei pilegrimsruta frå Halsnøy til Røldal.  
 
Venelaget for Halsnøy Kloster vart stifta i 1986. Dugnader vart satt i gong for å rydde tun og hus.I kjølvannet dukka festivalen ”Klosterdagen” opp som eit kulturtilbod både for folk lokalt og regionalt. Venelaget for Halsnøy Kloster har i dag om lag 100 støttemedlemmer og eit aktivt arbeidstyre, som syter for praktisk organisering og hjelp til ei rekkje av dei kulturelle tilskipingane ved Halsnøy Kloster.
 
 

 

 

 

« Tilbake

OKTAN alfa